ใน วันที่แดดร้อนเปรี้ยงปร้าง ไอร้อนจากเปลวแดดแผดเผายางมะตอยบนถนนจนแทบจะหลอมละลาย ทำเอารองเท้าของฉันติดหนึบกับยางมะตอยเหนียวหนืดทุกครั้งที่ก้าวเดิน รถราวิ่งผ่านหน้าฉันไปมา คนที่นั่งอยู่ในรถคงไม่รู้หรอกว่า อากาศข้างนอกนั้นร้อนอบอ้าวเพียงไร พวกเขายิ้มน้อยยิ้มใหญ่อย่างมีความสุข ในเวลานี้ คงจะมีแต่ฉันคนเดียวที่ไม่มีอารมณ์จะยิ้มเหมือนพวกคนที่อยู่ในรถที่กำลัง แล่นผ่านฉันไปอย่างช้า ๆ


แม้อากาศภายนอก จะร้อนสักแค่ไหน แต่ความร้อนจากข้างในใจฉันร้อนกว่าหลายเท่า เพราะวันนี้ฉันขายของยังไม่ได้เงินสักจั๊ตเดียว แม้จะ ตระเวนไปขายทั่วจิมินไต อาโลง เมนีกง ลาย กะบาเอ้ ยานกิน โดโป่ง ตาแกต๊ะ มาแล้วก็เถอะ แต่ก็ดูเหมือนว่าไม่ได้มีแต่ฉันเท่านั้นที่ขายของไม่ออก พ่อค้าแม่ค้าคนอื่น ๆ ก็ไม่ต่างกันเท่าไหร่

งานประจำของฉันก็คือรับยาจากร้านขายยาไปเร่ขาย ถึงจะไม่ใช่ของหนีภาษีจากชายแดนโดยตรง แต่ฉันยอมรับว่าสินค้าของฉันเชื่อมโยงกับพ่อค้าตลาดมืดอย่างไม่อาจหลีก เลี่ยงได้ งานที่ทำอยู่ทุกวันนี้แม้ฉันจะไม่อยากจะทำเลย แต่เพื่อให้ลูกได้กินอยู่อย่างสบายและได้เรียนหนังสือ ฉันจึงต้องอดทนทำต่อไปเรื่อย ๆ 


ฉันเฝ้าถามตัวเองอยู่บ่อย ครั้งว่างานที่ทำอยู่ทุกวันนี้สุจริตจริงหรือไม่ และทุกครั้งที่เกิดคำถามนี้ขึ้นมา ฉันก็มักนึกถึงเรื่องสั้นที่อาจารย์เมียะตานติ้นเขียนเอาไว้เกี่ยวกับการ ทุจริตหรือการทำงานที่ไม่ดี แต่จะทำยังไงได้ล่ะ ในเมื่อฉันมีลูกตั้ง 5 คนที่จะต้องเลี้ยงดู ระยะเวลา 8 ปีที่ผ่านมา สุขภาพของสามีก็เริ่มไม่ค่อยแข็งแรงเหมือนแต่ก่อน เขาป่วยเป็นวัณโรคและต้องไปหาหมออยู่บ่อยครั้ง เมื่อก่อนนั้นเขามีอาชีพเป็นนักเขียน แต่พอมีปัญหาเรื่องสุขภาพจึงเขียนหนังสือได้น้อยลง และนั่นเป็นเหตุผลที่ทำให้ฉันต้องออกมาทำงานแทนสามี 


"จะทำงาน อะไรดีนะ"  ฉันถามตัวเองเมื่อครั้งที่สามีเริ่มป่วยหนักขึ้น เพราะขนาดคนที่เรียนจบยังไม่มีงานทำเลย แล้วคนที่สอบเข้ามหาวิทยาลัยยังไม่ผ่านอย่างฉัน จะหางานที่มีเงินเดือนประจำนั้น ไม่กล้าที่คิดด้วยซ้ำไป แต่ถ้าให้ไปขายของก็ยิ่งไม่กล้าไปใหญ่ ฉันหวนนึกถึงความคิดในตอนนั้น 


และ แล้ว ภาพชีวิตในช่วงวัยเด็กตอนอยู่กับตายายได้หวนกลับเข้ามาในความคิดอีกครั้ง  แม้เราจะไม่ใช่คนร่ำรวยนัก แต่ก็ถือได้ว่าปู่ย่าตายายของฉันทั้งหมดมีฐานะพอสมควรเพราะเรามีที่ดินทำกิน ฉันเป็นหลานคนแรก ตากับยายจึงรักฉันมากและรับเอาฉันมาเลี้ยง ตากับยายรักฉันมากถึงขนาดที่ว่าไม่ให้ไปเล่นข้างนอกกับเด็กคนอื่นๆ เพราะกลัวว่าจะติดนิสัยไม่ดี จากคนอื่นมา ฉันจึงต้องเล่นอยู่แต่ในบ้านมาตลอด


พอโตขึ้นและถึงเวลาที่จะ ต้องเข้าโรงเรียน พวกเขาก็พาฉันไปส่งที่โรงเรียนทุกวัน ถ้าวันไหนพวกเขาไม่ว่าง คนรับใช้ในบ้านก็จะมารับฉันก่อนโรงเรียนเลิก กิจวัตรประจำวันจึงเป็นอย่างนี้มาตลอด ในชีวิตฉันนอกจากพ่อแม่ปู่ย่าตายายแล้ว ก็แทบไม่ได้ติดต่อพบปะกับใครอีกเลย


ชีวิตของฉันจึงอยู่แต่ในบ้าน อยู่แต่ในโลกแคบ ๆ ไม่เคยรู้เรื่องราวชีวิตข้างนอกนั้นเป็นอย่างไรบ้าง ฉันเคยสอบเข้ามหาวิทยาลัย 2 ครั้ง แต่ก็สอบไม่ผ่าน ฉันคิดว่าเป็นเพราะฉันมีโลกที่แคบ ไม่มีเพื่อน ไม่สามารถปรึกษา
กับใคร ได้ นั่นจึงทำให้ฉันสอบไม่ผ่าน และสมัยนั้นโรงเรียนสอนพิเศษมีแค่แห่งเดียว แม้จะเคยไปเรียนพิเศษอยู่บ้าง แต่ก็เรียนได้แค่ 3 เดือน หลังจากนั้นทางบ้านก็ให้ฉันหยุดเรียนพิเศษด้วยเหตุผลที่ว่า ในห้องเรียนมีแต่ผู้ชายล้วนๆ  ต่อมาอีกไม่นานฉันก็ออกจากโรงเรียนเพราะสอบเข้ามหาลัยไม่ได้ ฉันจึงอยู่แต่บ้านและอ่านหนังสือเป็นประจำ


เมื่อ พ.ศ. 2502 ฉันตัดสินใจสมัครเป็นครูในโรงเรียนแห่งหนึ่งซึ่งไม่ไกลจากบ้านมากนัก ซึ่งคุณตาและคุณยายก็ อนุญาต ประกอบกับเวลานั้นลุงของฉันเป็น ส.ส.ในจังหวัดที่ฉันอยู่ ซึ่งฉันไม่แน่ใจว่าการที่ฉันได้เป็นครูอย่างง่ายดายนั้น เป็นเพราะลุงของฉันเป็นส.ส.หรือเปล่า ช่วงที่ฉันมาเป็นครูก็ไม่แตกต่างจากตอนเรียนหนังสือเท่าไหร่ กิจวัตรประจำวันก็คือออกจากบ้านไปโรงเรียนแล้วก็กลับบ้าน เป็นอยู่อย่างนั้นหลายปี แต่สิ่งหนึ่งที่เพิ่มขึ้นมาก็คือความอดทนและการมีน้ำใจต่อลูกศิษย์และอยากจะ ให้ลูกศิษย์ทุกคนเรียนหนังสือให้เก่ง นั่นเป็นเพราะว่าฉันไม่อยากให้ลูกศิษย์เรียนไม่จบอย่างฉัน


ในตอน นั้น ลูกศิษย์บางคนไม่มีแม้แต่เงินสำหรับซื้อสมุดดินสอ ฉันจึงนำเงินเดือน ที่ได้เพียงน้อยนิดช่วยเหลือพวกเขา บางครั้ง ฉันมีโอกาสได้คุยกับผู้ปกครองของเด็ก และครูในโรงเรียน ทำให้ฉันได้เรียนรู้เรื่องราวของคนรอบข้างมากขึ้น

และแล้วเมื่อปี  พ.ศ. 2507 ฉันลาออกจากครูและแต่งงานกับนักเขียนคนหนึ่ง ถึงแม้แม่กับยายและญาติทุกคนจะไม่เห็นด้วยกับการตัดสินใจครั้งนั้น 

"ถ้าเธอแต่งงานกับนักเขียน เตรียมตัว บีบท้องตัวเองทนรับความหิวโหยได้เลย"

คำพูดวันนั้นยังคงแล่นอยู่ในสมองของฉันจนถึงทุกวันนี้ พวกเขาคิดว่าการที่ฉันแต่งงานกับนักเขียนอาจต้องอดมื้อ
กิน มื้อแน่ๆ แต่ช่วงที่เราอยู่ด้วยกันใหม่ๆ สามีฉันยังคงมีชื่อเสียงในวงการนักเขียน ครอบครัวเราจึงไม่ลำบากมากนัก เพราะเขียนหนังสือสักเหนึ่งเล่มก็ได้เงินประมาณพันกว่าจั๊ตแล้ว เดือนหนึ่งก็ได้ซักสองเล่ม นอกจากนั้นเขายังเขียนเรื่องสั้นด้วย และในตอนนั้นค่าครองชีพก็ไม่สูงอย่างทุกวันนี้  พวกเราจึงไม่ได้ขัดสนและฉันเองก็มีความสุข ที่ได้อยู่กับเขา และหลังจากแต่งงาน ฉันก็ได้เรียนรู้เรื่องคนรอบข้างและการใช้ชีวิตมากขึ้นจากสังคมนักเขียน
แต่ ด้วยความที่ชีวิตในวัยเด็กไม่เคยทำงาน หลังแต่งงานฉันจึงทำอะไรไม่เป็นซักอย่าง สามีของฉันต้องสอนให้ฉันทุกอย่าง ฉันเพิ่งเริ่มทำกับข้าวเป็นหลังจากคลอดลูกคนแรก สามีมักจะบอกกับฉันว่า

"เธอเป็นลูกเป็ดที่เกิดบนเขา" โดยเขาได้อธิบายให้ฟังว่า
"ลูกเป็ดควรจะอยู่ในน้ำ ไม่ควรที่จะอยู่บนภูเขา ถ้าลูกเป็ดอยู่บนภูเขาโดยไม่มีน้ำลูกเป็ดก็จะว่ายน้ำไม่เป็น"

ดังนั้นชีวิตฉันจึงเหมือนกับลูกเป็ดที่ว่ายน้ำไม่เป็น เขาบอกกับฉันอย่างนั้น


ปี พ.ศ.2520 สามีฉันสุขภาพเริ่มทรุดหนักและไปหาหมอบ่อยครั้งจนเขียนหนังสือไม่ไหว เมื่อรายได้จากการเขียนหนังสือไม่มี ครอบครัวจึงเริ่มขัดสน ฉันจึงต้องหารายได้เข้าครอบครัว ถึงฉันจะไม่กล้าแม้แต่จะขายของ แต่ก็ไม่มีทางเลือกมากนัก ต่อมาจึงได้ไปขายผักสดตามที่คนข้างบ้านที่ขายผักสดเหมือนกันแนะนำ ฉันไม่เคยคิดเลยว่า ในชีวิตจะต้องมาขายของเหมือนคนอื่น บางครั้งฉันต้องพาลูกสาวคนโตไปช่วยขายของ ขณะที่ลูกสาวคนที่ 2 จะอยู่ดูแลน้องๆ ในบ้าน ตอนที่ฉันขายของวันแรก น้ำตาฉันไหลเพราะไม่เคยทำแบบนี้มาก่อน ใครจะรู้บ้างว่า อาชีพที่ทำงานเหน็ดเหนื่อยแต่รายได้น้อยอย่างแม่ค้านั้นแสนลำบากนัก บางครั้งก็ต้องหางานอื่นทำในช่วงที่ผักผลไม้ขาดตลาด



อยู่ มาวันหนึ่งเพื่อนคนหนึ่งที่เป็นแม่ค้าได้แนะนำให้รับยาจากร้านขายยามาเร่ขาย ในตอนนั้นฉันก็ยังไม่กล้า แต่เพื่อลูก ๆ ฉันจึงตัดสินใจยึดอาชีพขายยาและตระเวนขายในกรุงย่างกุ้ง จากที่เมื่อก่อนไม่เคยไปไหน ตอนนี้กลับกลายเป็นว่า ต้องตระเวนไปทุกซอกทุกมุมของย่างกุ้ง ในวันที่ขายดีก็จะได้กำไรประมาณ 40 จั๊ตต่อวัน ส่วนบางวันที่ขายไม่ได้เลยก็ต้องควักกระเป๋าเป็นค่ารถเมล์และค่าอาหาร ดังนั้นอาชีพเร่ขายยาจึงเหนื่อยกว่าขายผักสดที่ตลาดอย่างไม่ต้องสงสัย
 พอ ฟ้าสางฉันก็เริ่มออกจากบ้านไปทำงาน และกลับมาถึงบ้านประมาณหนึ่งถึงสองทุ่ม แม้จะไม่ชอบงานที่ทำอยู่ แต่ฉันเห็นเมียของข้าราชการหลายคนก็ยังออกมาเร่ขายของเหมือนฉัน  ฉันจึงบอกกับตัวเองว่า ทำไมฉันจะต้องยอมแพ้ด้วย เพราะขนาดครอบครัวของข้าราชการยังต้องมาทำงานอย่างนี้  แสดงว่าพวกเขาก็คงขัดสนไม่แพ้กัน ก็รู้ ๆ กันอยู่ว่าข้าราชการเงินเดือนน้อย นั่นจึงเป็นสิ่งที่ฉันให้กำลังใจตัวเองทุกครั้งที่ท้อแท้



วันนี้ มียาไม่มาก ฉันจึงได้กลับบ้านเร็วกว่าปกติ ระหว่างทางตั้งใจจะแวะซื้อยาให้สามีตามที่หมอสั่ง ปีนี้เขาทรุดลงไปมาก ฉันดูแลสามีและหารายได้เข้าครอบครัวคนเดียวไม่ไหวจึงเปลี่ยนกับลูกสาวคนโต ที่แต่งงานไปแล้ว มาช่วยดูแลสามีแทนฉัน แม้ฉันอยากจะทำหน้าที่เป็นภรรยาที่ดีดูแลเขาทุกวัน แต่ก็ไม่สามารถทำอย่างนั้นได้


ในขณะที่เดินไปตลาดเพื่อแวะซื้อ ยาให้สามี ในสมองพลันนึกไปถึงเรื่องเมื่อวันก่อนที่เจอกับเพื่อนของสามี เธอไต่ถามถึงสุขภาพของสามีฉันและให้เงินฉันมา 100 จั๊ตเป็นค่ายา สังคมนักเขียนของสามีนั้นแตกต่างจากสังคมชีวิตรอบครัวของฉันอย่างสิ้นเชิง เพราะอย่างน้อยพวกเขายังไถ่ถามทุกข์สุขและช่วยเหลือกัน แตกต่างจากฉันลิบลับ ญาติมิตรไม่เคยหยิบยื่นความช่วยเหลือมาให้ซักครั้ง ฉันรู้สึกเจ็บอยู่ในใจพร้อมกับเร่งฝีเท้าให้ถึงบ้านเร็วขึ้น


ทันใดนั้น เสียงของใครคนหนึ่งดังขึ้นมาอยู่ข้างหลังของฉัน

"ครู"

ฉัน แน่ใจว่ามันดังมาจากด้านหลัง ในขณะที่ร่างกายสั่นไหวไปทั้งตัว 20 ปีแล้วที่ไม่ได้ยินคำ ๆ นี้ แต่ในย่างกุ้ง คงไม่มีใคร ที่จะมาเรียกฉันว่าครูหรอก บางทีฉันอาจจะหูฝาดไปเองก็ได้ แต่ก็ตัดสินใจหันกลับไปตามเสียงร้องเรียกนั้น จึงได้เห็นชายหนุ่ม ผิวขาว รูปร่างสูงใหญ่ แต่งกายเรียบร้อย เขากำลังมองมาที่ฉันพร้อมกับส่งยิ้มให้ แล้วเขาก็เอ่ยขึ้นมาว่า 

"ผมนึกแล้วว่าต้องเป็นครูแน่ ๆ ครูจำผมไม่ได้แล้วหรือครับ ผมหม่องวินมิ่นไงครับ"

อ้อ ฉันบอกกับตัวเองในใจ เด็กชายหม่องวินมิ่น ลูกศิษย์ของฉันตอนที่ฉันเป็นครูนั้นเอง จึงตอบกลับไปว่า

 "จำได้แล้วจ้า เธอสูงขึ้นมากและหน้าตาก็ไม่เหมือนตอนเด็กแล้วนี่นา" 

ฉันพูดออกไปด้วยความตื่นเต้น หม่องวินมิ่นก็หัวเราะออกมาเสียงดังพร้อมตอบว่า
"ก็ผมกับครูไม่ได้เจอกันตั้ง 20 ปีแล้วนี่ครับ"


ใช่สิ ฉันออกมาจากบ้านเกิดตั้งแต่เมื่อ 20 ปีที่แล้ว ลูกสาวคนโตของฉันตอนนี้ ก็มีลูก 2 คนเข้าไปแล้ว ฉันคิดอยู่ในใจคนเดียว

"ครูครับ ไปหาอะไรเย็น ๆ ดื่มกันเถอะ ผมขอเป็นเจ้ามือเองครับ" หม่องวินมิ่นพาฉันไปที่ร้านใกล้ๆและสั่งเครื่องดื่ม 2 แก้ว


"ทำไมครูถึงปล่อยให้ตัวเองโทรม อย่างนี้ล่ะครับ"  เขาถามพลางมองหน้าฉัน ฉันจึงตอบไปว่า
"เพราะฉันอายุมากแล้วน่ะสิ แล้วเธอยังเรียนอยู่หรือเปล่า"

หม่องวินมิ่นตอบกลับมาพร้อมสีหน้าดีใจอยู่ไม่น้อยว่า  "ผมเรียนจบปีที่แล้วและกำลังจะเป็นหมอแล้วครับ"
ฉัน เองรู้สึกปลาบปลื้มใจไปกับเขาด้วย หม่องวินมิ่นเล่าเรื่องเพื่อนๆ หลายคน ที่เป็นลูกศิษย์ของฉันให้ฟังว่า พวกเขาหลายคนได้เรียนจบ มีงานทำ มีหน้ามีตาแทบทุกคน มีแต่ฉันคนเดียวที่ลำบากอย่างนี้  ฉันคิดอยู่ในใจ เราคุยกันไม่นานฉันจึงลาหม่องวินมิ่นกลับ แล้วเดินไปที่ตลาดอีกครั้ง